USS Abraham Lincoln’un İran’a Yakınlığı Gerginliği Artırıyor

USS Abraham Lincoln uçak gemisinin ABD Merkez Komutanlığı’nın sorumluluk alanına, yani İran sularına yakın bir bölgeye gitmesi, bölgede daha geniş çaplı bir çatışmanın formlandığı hissini daha da güçlendirdi.

Tahran idaresinin, ülkede son yılların en kapsamlı ve şiddetli protestolarına sert cevap verdiği bir periyotta yapılan bu sevkiyat, ABD ve İran’ın artık direkt bir çatışmaya son yıllarda hiç olmadığı kadar yakın olduklarını gösteriyor.

İran’ın başkan takımı, giderek daha yüksek sesle rejimin devrilmesini fazla talep eden protesto hareketi ile niyetini taammüden belgisiz formda dile getiren ABD Başkanı Donald Trump arasında sıkışmış durumda.

Bu durum da yalnızca Tahran’da değil, esasen istikrarsız olan bölgede de tasayı artırıyor.

İran’ın cevabı bu kere farklı olabilir

İran’ın mümkün ABD’nin muhtemel saldırısına vereceği cevap, Washington ile daha evvelki çatışmalarda görülen alışılmış, dikkatlice planlanmış kalıba uymayabilir.

ABD Başkanı Donald Trump’ın Tahran idaresinin ülkedeki karışıklığı güç kullanarak bastırması üzerinden lisana getirdiği son tehditler, İran İslam Cumhuriyeti için son derece gergin bir devirde gündemde.

Sonuç olarak, ABD’nin rastgele bir saldırısı hem bölgede hem de İran’da değerli ölçüde gerginliği süratle artırma riski taşıyor.

Son yıllarda Tahran’ın eğilimi, gecikmeli ve sonlu misilleme tarafındaydı.

ABD’nin 21-22 Haziran 2025 tarihlerinde İran’ın nükleer tesislerini gaye almasının akabinde İran, sonraki gün Katar’da ABD tarafından kullanılıp işletilen El Udeyd Hava Üssü’ne füze saldırısı düzenledi.

Başkan Trump’a nazaran, İran hücumdan evvel ikazda bulunmuş ve bu da hava savunma sistemlerinin füzelerin birçoklarını engellemesine sağlamıştı.

İran’ın taarruzlarında rastgele bir can kaybı olmadı.

Bu durum yaygın biçimde, İran’ın şuurlu bir biçimde kararlılığını gösterme teşebbüsünde bulunduğu fakat daha kapsamlı bir savaştan kaçındığı halinde yorumlandı.

Benzer bir durum Ocak 2020’de, Trump’ın birinci başkanlık periyodunda de yaşanmıştı.

İran, ABD’nin 3 Ocak’ta Bağdat Havaalanı yakınlarında Kudüs Gücü Kumandanı Kasım Süleymani’yi öldürmesinden beş gün sonra Irak’taki ABD’ye ilişkin Ayn el-Esad Hava Üssü’ne füze saldırısı düzenleyerek misillemede bulunmuştu.

Yine taarruz öncesi ikaz yapıldı, ABD’nin hiçbir askeri işçisi hayatını kaybetmedi.

Bu olay, Tahran’ın tansiyonu kışkırtmaktan çok denetim altına almaya çalıştığı algısını güçlendirdi.

Ancak şu anki durum besbelli formda farklı.

İran, 1979’da İslam Cumhuriyeti’nin kuruluşundan bu yana en önemli iç karışıklıklardan birini yaşadı.

Ülkede Aralık ayı sonunda patlak veren ve Ocak ayı başında da süren protestolar, son derece şiddetli bir halde güç kullanılarak bastırıldı.

İran’daki insan hakları örgütleri ve sıhhat çalışanları, birkaç bin kişinin öldürüldüğünü, çok daha fazla kişinin ise yaralandığını yahut gözaltına alındığını bildiriyor.

Ülkede iki haftadan uzun müddettir devam eden internet kesintisi ve erişim eksikliği nedeniyle kesin sayılar doğrulanamıyor.

İranlı yetkililer ölümlerin sorumluluğunu kabul etmedi. Kabahati “terörist gruplar” olarak tanımladıkları kimi örgütlere yüklediler ve İsrail’i de karışıklığı kışkırtmakla suçladılar.

Bu telaffuz, ülkenin en üst seviye başkan takımı tarafından da tekrarlandı.

İran Yüksek Ulusal Güvenlik Kurulu Sekreteri Ali Laricani, protestoların geçen yaz yaşanan 12 günlük savaşın devamı olarak görülmesi gerektiğini söyledi. Bu çerçeve, yetkililerin güvenlik odaklı yaklaşımına dair bir fikir veriyor ve baskının yoğunluğunu yasal göstermek için bir mazeret olarak da kullanılmış olabilir.

İran’da sokaklardaki protestolar azalsa da sona ermiş değil.

Şikayetler tahlile kavuşturulmadı. Toplumun geniş kesitleri ile iktidar ortasında hiç bu seviyede uçurum olmamıştı.

8 ve 9 Ocak’ta, güvenlik güçlerinin büyük kentlerdeki birtakım mahallelerin denetimini kaybettiği fakat daha sonra ezici bir güç kullanarak denetimi yine sağladığı bildirildi.

Kontrolün kısa müddetliğine kaybedilmesi yetkilileri çok huzursuz etmiş üzere görünüyor.

Tahran için uzlaşmazlık kaçınılmaz mı?

İran’da yaşananlar sonrası sükunet müzakere yoluyla değil, baskıyla sağlandı ve bu da durumu son derece hassas bir hale getirdi.

Bu bağlamda, ABD’nin beklenen saldırısının niteliği kritik değer kazanıyor.

ABD’nin sonlu bir saldırısı, Washington’a bölgesel bir savaştan kaçınırken askeri muvaffakiyet tezinde bulunmasına imkan sağlayabilir. Ama tıpkı vakitte İran hükümetine, içeride yeni bir baskı dalgasına girişmesi için de mazeret verebilir.

Böyle bir senaryo, yeni baskılara, kitlesel tutuklamalara ve gözaltında bulunan protestocular için vefat cezaları da dahil olmak üzere yeni bir dizi ağır cezaya yol açma riski taşıyor.

İran devletini değerli ölçüde zayıflatacak yahut felç edecek daha geniş kapsamlı bir ABD saldırısı ise ülkeyi kaosun eşiğine itebilir.

90 milyondan fazla nüfusa sahip İran’da merkezi otoritenin ani çöküşü, net yahut süratli bir geçiş süreci mümkünlüğünü azaltacak.

Bu, bölge genelinde uzun vadeli istikrarsızlığa, mezhep çatışmalarına yol açabilir ve tüm bunların denetim altına alınması yıllar alabilir.

Tüm bu riskler, Tahran’ın giderek uzlaşmaya kapalı bir telaffuz benimsemesini açıklamaya yardımcı oluyor.

İran’da hem İhtilal Muhafızları’nın hem de nizamlı ordunun komuta takımı ve üst seviye siyasi yetkililer, ABD’nin rastgele bir saldırısının -ölçeği ne olursa olsun- savaş nedeni olarak değerlendirileceği ikazında bulundu.

Bu cins açıklamalar, İran’ın komşularını, bilhassa de ABD güçlerine konut sahipliği yapan Körfez ülkelerini huzursuz etti.

İran’ın süratli bir karşılığı, hem direkt müdahil olup olmadıklarına bakılmaksızın, bu ülkeleri risk altına sokacak hem de çatışmanın ABD-İran sınırının çok ötesine yayılma mümkünlüğünü artıracak.

Washington da çeşitli meselelerle karşı karşıya.

Trump, İranlı yetkilileri protestoculara karşı şiddet kullanmamaları konusunda tekraren uyardı ve olayların en ağır olduğu periyotta İranlılara hiteben “Yardım geliyor” dedi.

Bu açıklamalar İran’da geniş yankı buldu ve protestocuların beklentilerini artırdı.

Her iki taraf da stratejik tablonun farkında.

Trump, İran’ın geçen yazki 12 günlük savaşın öncesine kıyasla askeri açıdan daha zayıf olduğunu biliyor. Tahran da Trump’ın topyekun, ucu açık bir çatışmaya pek istekli olmadığının farkında.

Bu karşılıklı farkındalık bir nebze teminat sağlayabilir lakin birebir vakitte tehlikeli yanlış algılamalara da yol açabilir. Her iki taraf da kendi gücünü abartabilir yahut rakibin niyetlerini yanlış yorumlayabilir.

Trump için, ne olursa olsun, bir istikrar bulmak çok kıymetli.

İran’ı yine baskı döngüsüne yahut kaosa sürüklemeden, zafer olarak sunabileceği bir sonuca muhtaçlığı var.

İran başkanları için tehlikenin kökeni, zamanlama ve algıda yatıyor.

İran’ın daha evvelki gecikmeli, sembolik misilleme modeli artık kâfi olmayabilir.

Özellikle de İranlı başkanlar dışarıda caydırıcılığı tekrar tesis etmek ve son olayların büyüklüğüyle sarsılan ülke içindeki denetimlerini sağlamak için suratın kural olduğuna inanırlarsa.

Ancak süratli bir karşılık, yanlış hesaplama riskini değerli ölçüde artıracak ve bölgesel aktörleri, çok az kişinin göze alabileceği bir çatışmanın içine çekecek.

Her iki taraf da ağır baskı altında ve hareket alanı çok az.

,Uzun müddettir uçurumun kenarında oyun oynanmasında en tehlikeli an yaklaşıyor olabilir.

Bu istikrarın yanlış kurulmasının bedelini ise yalnızca hükümetler değil, milyonlarca sıradan İranlı ve bölge halkı da ödeyecek.

Kaynak: Sondakika.com